Jakość życia jest to jakość wszystkiego co określa ludzkie życie, jak też ilość wszystkiego co jest potrzebne do życia. O jakości życia stanowi dobry byt materialny, ale także dobry stan ducha, dobrobyt i dobrostan

Główny Urząd Statystyczny od lat publikuje w różnej formie bogaty zakres informacji pozwalających na wnikliwe analizy poszczególnych aspektów jakości życia. W niniejszej, czwartej już edycji opracowania „Jakość życia w Polsce”, prezentujemy Państwu zaktualizowany zestaw podstawowych wskaźników umożliwiających ocenę ważnych obszarów jakości życia. Przyjęto założenie, że wskaźniki podstawowe odnoszą się do osób lub gospodarstw domowych i obejmują zarówno mierniki o charakterze obiektywnym, jak i subiektywnym. Oba rodzaje wskaźników należy traktować jako komplementarne.

W ramach szeroko rozumianych warunków życia brane są pod uwagę takie obszary tematyczne (zwane inaczej domenami) jak: materialne warunki życia, zdrowie, edukacja, aktywność ekonomiczna, czas wolny i relacje społeczne, osobiste bezpieczeństwo, jakość państwa i podstawowe prawa, a także jakość środowiska naturalnego w miejscu zamieszkania. Pomiar dobrobytu subiektywnego obejmuje natomiast postrzeganą jakość życia, tzn. satysfakcję, jaką ludzie czerpią z różnych jego aspektów oraz z życia jako całości, a także elementy dotyczące odczuwanych stanów emocjonalnych oraz systemu wartości.

Jakość życia współtworzy wiele elementów. Główne składowe jakości życia:

1. Materialne warunki życia:
   • Dochód, stabilność zatrudnienia, możliwość zaspokajania podstawowych i wyższych potrzeb.
   • Warunki mieszkalne i materialne.
2. Rodzaj działalności, praca – sytuacja zawodowa, świadczenia emerytalne.
3. Zdrowie fizyczne i psychiczne:
   • Stan zdrowia, dostęp do opieki medycznej i profilaktyki.
   • Poziom stresu, dobrostan psychiczny i emocjonalny.
4. Edukacja i możliwości rozwoju osobistego:
   • Dostęp do edukacji, kultury i samorealizacji.
   • Możliwość rozwijania pasji i uczestnictwa w życiu kulturalnym.
5. Czas wolny i rekreacja:
   • Ilość czasu wolnego, jakość spędzania czasu poza pracą.
   • Dostępność miejsc rekreacyjnych i sportowych.
6. Relacje społeczne:
   • Więzi rodzinne i przyjacielskie, wsparcie społeczne.
   • Poziom integracji społecznej, zaufanie i poczucie przynależności.
7. Bezpieczeństwo i stabilność:
   • Poczucie bezpieczeństwa fizycznego i prawnego.
   • Stabilność polityczna i społeczna.
8. Aktywność społeczna, obywatelska
9. Warunki środowiskowe:
   • Jakość środowiska naturalnego, dostęp do czystej wody, powietrza i przestrzeni zielonych.
   • Bezpieczeństwo ekologiczne i urbanistyczne.
10. Subiektywny dobrobyt – zadowolenie z życia, poczucie sensu w życiu, optymizm.

Jakość życia jest pojęciem wielowymiarowym, którego analiza wymaga uwzględnienia zarówno wskaźników statystycznych, jak i indywidualnych percepcji.

Według części badaczy jakość życia wiąże się z możliwością realizowania potrzeb podstawowych. Inni są zdania, że jest to możliwość jednostek do osiągania preferowanych przez siebie sposobów funkcjonowania poprzez przekształcanie posiadanych zasobów w wybrane przez siebie formy aktywności. Uważam, że oba te wymiary stanowią istotne składowe jakości życia, albowiem jakość życia dla jednych osób jest możliwa dzięki zapewnieniu wystarczającej ilości jedzenia, odzieży, schronienia i bezpieczeństwa, a dla innych poprzez osiągnięcie znacznych dochodów i bogactwa albo władzy. To podejście oznacza jednak konieczność oceny jakości życia przez pryzmat elementów natury nie tylko obiektywnej, ale i subiektywnej. 

Obiektywna jakość życia to całokształt obiektywnych warunków o charakterze infrastrukturalnym, w jakich żyje społeczeństwo (grupy społeczne, gospodarstwa domowe i jednostki). Wiążą się one głównie z kondycją materialną, zabezpieczeniem egzystencjonalnym i zabezpieczeniem środowiskowym życia jednostek. 

Subiektywna jakość życia to ocena stopnia zaspokojenia potrzeb. W literaturze jest wiele definicji tej kategorii, w których istnieje jednak zgodność, że jest ona związana z subiektywnym postrzeganiem własnego życia w ramach określonego systemu wartości i w określonych warunkach społecznych, gospodarczych i politycznych.

Często używane są też pojęcia dobrobyt i dobrostan.

Dobrobyt (ang. well-being lub prosperity) to stan odnoszący się do warunków materialnych i społecznych życia, które pozwalają na zaspokajanie podstawowych i wyższych potrzeb człowieka. Jest to pojęcie bardziej obiektywne, często mierzone za pomocą wskaźników ekonomicznych i społecznych.

Składowe dobrobytu:

1. Warunki materialne:
   • Dochód, oszczędności, dostęp do dóbr i usług.
   • Poziom konsumpcji i standard życia.
2. Warunki mieszkaniowe:
   • Jakość i dostępność miejsca zamieszkania.
3. Dostęp do edukacji i pracy:
   • Możliwość podjęcia zatrudnienia, dostęp do kształcenia.
4. Bezpieczeństwo socjalne:
   • Systemy opieki społecznej, zabezpieczenia emerytalne.
5. Warunki infrastrukturalne i środowiskowe:
   • Dostęp do transportu, energii, wody i czystego środowiska.

Dobrobyt jest zatem mierzalny poprzez wskaźniki, takie jak PKB na mieszkańca, wskaźniki zatrudnienia, poziom ubóstwa czy dostęp do opieki zdrowotnej.

Dobrostan (ang. well-being) odnosi się do subiektywnego poczucia zadowolenia i szczęścia, jakie odczuwa jednostka. Jest to bardziej złożone pojęcie, obejmujące aspekty emocjonalne, psychologiczne i społeczne. Dobrostan uwzględnia nie tylko warunki życia, ale także to, jak są one postrzegane i doświadczane przez jednostkę.

Składowe dobrostanu:

1. Dobrostan fizyczny:
   • Zdrowie i kondycja fizyczna.
2. Dobrostan emocjonalny:
   • Poczucie szczęścia, zadowolenie z życia, poziom stresu.
3. Dobrostan społeczny:
   • Jakość relacji z innymi, poczucie wsparcia społecznego.
4. Dobrostan psychologiczny:
   • Samorealizacja, poczucie sensu życia, autonomia w podejmowaniu decyzji.
5. Dobrostan duchowy:
   • Harmonia wewnętrzna, wartości i przekonania.

Związek między dobrobytem a dobrostanem

Dobrobyt jest często podstawą do osiągnięcia dobrostanu – dobre warunki materialne mogą sprzyjać odczuwaniu szczęścia i zadowolenia z życia.

Dobrostan jednak nie zawsze jest wprost proporcjonalny do dobrobytu – osoby o wysokim poziomie dobrobytu materialnego mogą doświadczać niskiego dobrostanu psychologicznego, np. w wyniku stresu czy braku sensu życia.

Dobrobyt i dobrostan, choć różne w swej istocie, powinny być rozpatrywane razem, aby tworzyć całościowy obraz jakości życia jednostek i społeczeństw.

Z jakością życia związany jest problem wykluczenia społecznego

Często wykluczenie społeczne utożsamia się z ubóstwem, lub traktuje ubóstwo jako główny powód wykluczenia.

Pojęcie wykluczenia społecznego w ostatnich latach zyskuje na popularności zarówno w dyskursie naukowym, jak i na gruncie różnych instytucji polityki społecznej. Według najbardziej ogólnej i najpowszechniej podzielanej przez badaczy i polityków definicji wykluczenie społeczne oznacza, że dana jednostka lub jakaś grupa społeczna będąc członkami wspólnoty (najczęściej chodzi o wspólnotę obywateli państwa) nie może uczestniczyć w pełni w ważnych dziedzinach życia tejże wspólnoty. Często przy tym dodaje się, że ograniczenie to nie wynika z przekonań tych, którzy są wykluczeni, ale z deficytów całkowicie lub w dużej mierze niezależnych od wykluczonych. Wykluczenie dotyczyć może pracy, konsumpcji, uczestnictwa w kulturze, życiu społeczności lokalnych i w polityce.

Zjawisko wykluczenia społecznego jest trudno definiowalne. Mamy tu bowiem do czynienia z kilkoma nakładającymi się wymiarami marginalizacji. 

Konkretyzując, z wykluczeniem mamy do czynienia, gdy jednostka pozbawiona jest pełnego uczestnictwa w społeczeństwie [Szopa, Szopa 2011; Richardson, Le Grand 2002 ; Giddens 2004 ; Reimer 2004]. Oznacza to niemożność uczestnictwa w życiu gospodarczym, politycznym, jak również kulturowym w wyniku braku dostępu do zasobów, dóbr i instytucji, ograniczenia praw społecznych oraz deprywacji potrzeb.

Wykluczenie społeczne, które – najprościej ujmując – polega na niepodejmowaniu zwyczajowej i społecznie akceptowanej drogi życiowej lub wypadaniu z niej, dotyczy osób, rodzin lub grup ludności, które:

• żyją w niekorzystnych warunkach ekonomicznych (ubóstwo materialne),
• zostają dotknięte niekorzystnymi procesami społecznymi, wynikające masowych i dynamicznych zmian rozwojowych, np. dezindustrializacji, kryzysów, gwałtownego upadku branż czy regionów,
• nie zostały wyposażone w kapitał życiowy umożliwiający im: normalną pozycję społeczną, odpowiedni poziom kwalifikacji, wejście na rynek pracy, założenie rodziny, co dodatkowo utrudnia dostosowywanie się do zmieniających się warunków społecznych i ekonomicznych,
• nie posiadają dostępu do odpowiednich instytucji pozwalających na wyposażenie w kapitał życiowy, jego rozwój i pomnażanie, co ma miejsce w wyniku niedorozwoju tych instytucji z uwagi na: brak priorytetów, brak środków publicznych, niską efektywność funkcjonowania,
• doświadczają przejawów dyskryminacji, zarówno wskutek niedorozwoju właściwego ustawodawstwa, jak i kulturowych uprzedzeń oraz stereotypów,
• posiadają cechy utrudniające im korzystanie z powszechnych zasobów społecznych ze względu na zaistnienie: niesprawności, uzależnienia, długotrwałej choroby albo innych cech indywidualnych,
• są przedmiotem niszczącego działania innych osób, np.: przemocy, szantażu, indoktrynacji.

Ich pełne uczestnictwo w społeczeństwie ograniczone zostaje z jednej strony z przyczyn od nich niezależnych, z drugiej zaś strony mamy do czynienia z tzw. samowykluczeniem spowodowanym pogorszeniem samooceny, depresją czy poczuciem braku wartości.

Wykluczenie społeczne ludzi starszych polega na ograniczeniu ich uczestnictwa w życiu społecznym, ekonomicznym, kulturalnym oraz politycznym z powodu różnorodnych barier. Proces ten może wynikać zarówno z czynników indywidualnych, jak i systemowych, prowadząc do marginalizacji i izolacji tej grupy społecznej.

Główne aspekty wykluczenia społecznego osób starszych:

1. Wykluczenie ekonomiczne:
   • Niski poziom dochodów (np. emerytury niewystarczające na zaspokojenie podstawowych potrzeb).
   • Brak dostępu do dodatkowych źródeł dochodów lub możliwości podjęcia pracy.
   • Nierówności w dostępie do dóbr i usług z powodu ograniczeń finansowych.
2. Wykluczenie cyfrowe:
   • Brak umiejętności korzystania z nowych technologii (komputery, smartfony, internet).
   • Ograniczenia w dostępie do e-usług, co utrudnia komunikację, zarządzanie sprawami urzędowymi czy finansowymi.
3. Wykluczenie zdrowotne:
   • Trudności w dostępie do opieki zdrowotnej (kolejki, koszty prywatnej opieki).
   • Bariery architektoniczne utrudniające poruszanie się (np. brak wind w budynkach).
   • Choroby przewlekłe, które ograniczają samodzielność.
4. Izolacja społeczna:
   • Brak wsparcia ze strony rodziny (np. emigracja dzieci, konflikty rodzinne).
   • Zmniejszenie liczby kontaktów towarzyskich z powodu śmierci przyjaciół czy małżonka.
   • Uczucie osamotnienia i brak poczucia przynależności.
5. Stereotypizacja i dyskryminacja:
   • Postrzeganie osób starszych jako mniej wartościowych członków społeczeństwa.
   • Dyskryminacja wiekowa (ageizm) w zatrudnieniu, opiece zdrowotnej czy mediach.
   • Ograniczanie ich roli społecznej wyłącznie do funkcji rodzinnych (np. jako dziadków).
6. Bariery kulturowe i edukacyjne:
   • Brak dostępu do edukacji ustawicznej, warsztatów czy kursów, które pozwalałyby na rozwój osobisty.
   • Niski udział w życiu kulturalnym z powodu kosztów, niedostępności infrastruktury czy braku informacji.
7. Brak politycznego wsparcia:
   • Niedostateczne programy wsparcia dedykowane osobom starszym (np. w zakresie zdrowia, transportu, aktywizacji społecznej).
   • Marginalizacja potrzeb osób starszych w polityce społecznej.

Konsekwencje wykluczenia społecznego:

• Psychiczne: poczucie samotności, obniżone poczucie własnej wartości, depresja.
• Fizyczne: pogorszenie stanu zdrowia wynikające z braku ruchu, złej diety, zaniedbań zdrowotnych.
• Społeczne: dalsza marginalizacja i wycofanie z życia społecznego.
• Ekonomiczne: pogłębianie się ubóstwa i uzależnienie od pomocy instytucjonalnej lub rodzinnej.

Przeciwdziałanie wykluczeniu:

• Tworzenie programów aktywizacji osób starszych (warsztaty, kluby seniora, uniwersytety trzeciego wieku).
• Eliminacja barier architektonicznych i cyfrowych.
• Promowanie integracji międzypokoleniowej.
• Zwiększenie dostępu do opieki zdrowotnej i usług socjalnych.
• Walka z ageizmem poprzez edukację i kampanie społeczne.

Podjęcie działań na rzecz ograniczenia wykluczenia społecznego osób starszych jest kluczowe dla budowy inkluzywnego społeczeństwa, które szanuje i wspiera wszystkich swoich członków, niezależnie od wieku.

Na czym polega wykluczenie cyfrowe osób starszych

Wykluczenie cyfrowe osób starszych to zjawisko polegające na ograniczonym dostępie, braku umiejętności lub niechęci do korzystania z technologii cyfrowych, takich jak komputery, smartfony czy Internet. Skutkuje to marginalizacją tej grupy społecznej w sferach życia codziennego, zawodowego i społecznego, które coraz bardziej opierają się na technologiach informacyjno-komunikacyjnych.

Przyczyny wykluczenia cyfrowego osób starszych:

1. Brak umiejętności technicznych:
   • Osoby starsze często nie miały okazji zdobyć kompetencji cyfrowych w trakcie edukacji czy pracy zawodowej.
   • Nauka obsługi nowych technologii bywa dla nich trudniejsza z powodu obaw, braku cierpliwości lub odpowiedniego wsparcia.
2. Brak dostępu do technologii:
   • Ograniczenia finansowe utrudniają zakup sprzętu komputerowego, smartfonów czy opłacanie internetu.
   • Problemy infrastrukturalne w niektórych regionach, zwłaszcza wiejskich, ograniczają dostęp do szybkiego internetu.
3. Obawy i niechęć:
   • Lęk przed technologią (technofobia) wynikający z przekonania, że jest ona zbyt skomplikowana.
   • Strach przed popełnieniem błędów, które mogą prowadzić do utraty danych czy problemów finansowych (np. przy korzystaniu z bankowości internetowej).
4. Bariery poznawcze i zdrowotne:
   • Związane z wiekiem trudności, takie jak pogorszenie wzroku, motoryki czy pamięci, mogą utrudniać korzystanie z technologii.
   • Trudności w zapamiętywaniu sekwencji działań lub obsłudze nowoczesnych urządzeń.
5. Niedostosowanie technologii do potrzeb osób starszych:
   • Brak intuicyjnych interfejsów lub funkcji wspomagających (np. dużych czcionek, prostych instrukcji).
   • Nieodpowiednie wsparcie techniczne lub brak materiałów edukacyjnych dostosowanych do tej grupy wiekowej.
6. Brak świadomości korzyści:
   • Osoby starsze często nie dostrzegają praktycznych korzyści z korzystania z technologii, takich jak komunikacja z rodziną, zarządzanie finansami online czy zdobywanie informacji.

Skutki wykluczenia cyfrowego:

1. Izolacja społeczna:
   • Brak kontaktu z rodziną i przyjaciółmi za pośrednictwem mediów społecznościowych czy komunikatorów.
   • Utrudnione uczestnictwo w życiu społecznym i kulturalnym.
2. Ograniczenia w dostępie do usług:
   • Trudności z korzystaniem z e-usług publicznych, takich jak e-recepty, e-urzędy czy platformy edukacyjne.
   • Brak możliwości załatwiania spraw bankowych, zakupów czy rezerwacji online.
3. Wykluczenie informacyjne:
   • Brak dostępu do bieżących informacji dostępnych przede wszystkim w internecie.
   • Utrudnione zdobywanie wiedzy, np. o prawach seniorów czy dostępnych programach wsparcia.
4. Zwiększone ryzyko manipulacji:
   • Osoby starsze, nieznające technologii, są bardziej narażone na oszustwa, zarówno offline, jak i online (np. telefony od oszustów, podszywanie się pod banki).
5. Utrudnienia w codziennym życiu:
   • Brak możliwości korzystania z urządzeń i aplikacji ułatwiających życie, takich jak nawigacja GPS, aplikacje zdrowotne czy systemy płatności.

Sposoby przeciwdziałania wykluczeniu cyfrowemu:

1. Edukacja cyfrowa:
   • Organizacja warsztatów i szkoleń z obsługi komputera, internetu czy smartfonów.
   • Tworzenie kursów online dostosowanych do tempa i potrzeb osób starszych.
2. Wsparcie techniczne:
   • Zapewnienie łatwego dostępu do pomocy technicznej, np. poprzez lokalne instytucje czy rodzinę.
   • Przygotowanie intuicyjnych materiałów edukacyjnych.
3. Dotacje i programy wsparcia:
   • Subsydiowanie zakupu sprzętu komputerowego i internetu dla seniorów.
   • Inicjatywy promujące dostęp do darmowych lub tanich usług internetowych.
4. Dostosowanie technologii:
   • Projektowanie interfejsów przyjaznych dla osób starszych.
   • Promowanie urządzeń z funkcjami ułatwiającymi obsługę (np. tryb prosty w smartfonach).
5. Budowanie świadomości korzyści:
   • Pokazywanie praktycznych zastosowań technologii, takich jak komunikacja z rodziną, zakupy online czy zarządzanie zdrowiem.

Wykluczenie cyfrowe osób starszych wymaga kompleksowych działań, które łączą edukację, wsparcie techniczne oraz adaptację technologii do ich potrzeb. Dzięki temu można przyczynić się do większej integracji tej grupy z cyfrowym społeczeństwem.

Wykluczenie społeczno – cyfrowe to zjawisko trwałego, strukturalnego ograniczenia szans życiowych jednostek oraz społeczności lokalnych w wyniku nakładania się na siebie i wzajemnego wzmacniania niekorzystnych uwarunkowań społecznych i ekonomicznych oraz deficytów związanych z możliwością korzystania z usług cyfrowych.  Zasadniczym mechanizmem jest tu sprzężenie zwrotne, w którym infrastrukturalne, dochodowe, kulturowe, mentalne i kompetencyjne uwarunkowania korzystania z technologii powodują i jednocześnie są kształtowane przez nierówności społeczne i ekonomiczne (dysproporcje dochodowe, nierówności edukacyjne, różnice w kapitale kulturowym).

Połowa osób bez podstawowych umiejętności cyfrowych w Polsce to seniorzy

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS), w 2022 roku udział osób starszych w populacji Polski wyniósł 25,9 proc., podczas gdy w 2005 roku było to 17,2 proc. Mimo że jedynie 18 proc. seniorów posiada co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe, aż 64 proc. osób w wieku 55-74 lata regularnie korzysta z Internetu (przynajmniej raz w tygodniu).

Dane Eurostat z 2023 roku wskazują, że blisko 56 proc. osób w Polsce, czyli około 14,5 miliona ludzi, nie posiada podstawowych umiejętności cyfrowych. W grupie wiekowej 55-74 lata taki niski poziom kompetencji cyfrowych dotyczy niemal 82 proc. osób, co stanowi około 7,2 miliona seniorów, podczas gdy średnia w krajach Unii Europejskiej wynosi około 63 proc. Oznacza to, że około połowę osób bez podstawowych umiejętności cyfrowych w Polsce stanowią seniorzy. Wśród osób, które nigdy nie korzystały z Internetu, największą grupę w 2023 roku stanowiły osoby w wieku 60-74 lata – niemal 2 miliony osób (1 991 700), co stanowi ponad 75 proc. wszystkich osób w Polsce, które nie potrafią obsługiwać Internetu.

Korzyści wynikające z korzystania z technologii przez seniorów

Korzystanie z technologii przez seniorów przynosi liczne korzyści, zarówno indywidualne, jak i społeczne. Technologia ułatwia utrzymywanie kontaktu z bliskimi, zdobywanie nowej wiedzy i umiejętności, a także zwiększa świadomość zagrożeń. Umiejętność posługiwania się cyfrowymi usługami publicznymi, takimi jak mObywatel czy Internetowe Konto Pacjenta (IKP), znacząco ułatwia codzienne funkcjonowanie seniorów i zwiększa ich samodzielność.

Umiejętności cyfrowe seniorów – niezbędna edukacja

Spotkania okrągłego stołu to inicjatywa mająca na celu zwiększenie udziału seniorów w sferze cyfrowej w bezpieczny i satysfakcjonujący dla nich sposób poprzez edukację, szkolenia oraz inne formy wsparcia, które umożliwią seniorom aktywne uczestnictwo w cyfrowym świecie, a także korzystanie z jego korzyści w codziennym życiu oraz w pracy zawodowej.

Dr hab. Beata Domańska – Szaruga